خبرنگاری؛ عاشقانه‌ای پُر التهاب

حرفه خبرنگاری به دلیل ماهیت آن همواره با التهاب و فشار روانی همراه است؛ این موضوع به طور معمول حتی برای فعالان این حوزه نیز ناشناخته مانده و چندان به چشم نمی آید در حالی که روانشناسان سازمانی بر این باورند که چالش‌های این شغل مستلزم آسیب شناسی و چاره یابی است.

به گزارش ایرنا، ایستادن در بحبوحه رویدادهای تلخ و شیرین و تاب آوری در فراز و فرودهای این حرفه پر استرس و دلهره آور تنها یک رمز دارد و آن سرسپردن به عاشقانه ای است که هر کسی را یارای پای نهادن در آن نیست.

خبرنگاران که سال های عمر خود را به قلم فرسایی برای انبوه چالش های ریز و درشت جامعه سپری می کنند چنان در عمق مطالبه گری غوطه ورند که گاه خود را فراموش می کنند. آن ها زمانی به خود می آیند که نتیجه زندگی میانه استرس دائم را در روح و جسم خویش مشاهده و با انواع آسیب ها دست و پنجه نرم می کنند.

به گفته صاحبنظران، پایش ها به طور واضح ماهیت بسیار استرس زای خبرنگاری را تایید می‌کنند که خطرات سلامت روانی و جسمی بسیاری برای فعالان این عرصه در پی‌ دارد.

روزنامه‌نگاران زن و مرد که روزانه و مستمر با موضوعات سیاسی، اجتماعی، جنایی، فساد و بحران های مختلف سروکار دارند سطح بسیار بالایی از استرس و تروما را تجربه می‌کنند.

کار خبرنگاران، شب و روز نمی شناسد، آن ها تقریبا همیشه در وضعیت آماده باش بسر می برند. در حالی که سایر شهروندان بسیار عادی و ساده از وقایع و رخدادها عبور می کنند ذهن خبرنگاران دائم بر روی یافتن مساله و به چالش کشیدن آن متمرکز است. در کنار همه این مسائل مشکلاتی مانند تنگناهای معیشتی و نبود امنیت شغلی، استرس دوچندان را برای فعالان این حوزه به وجود می آورد.

در بیشتر موارد، این نگرانی ها روی هم انباشت و مشغله ها و فشار کاری این حرفه مانع از اقدام برای مدیریت آن ها در زمان طلایی می شود. بررسی ها نشان می دهد خبرنگاران در بیشتر مواقع نوشتن از دردهای جامعه را به استراحت و وقت گذراندن برای خود ترجیح می دهند؛ به قول معروف آن ها یک سر دارند و هزار سودا و در این میان از خود غافل می شوند.

کارشناسان معتقدند حساسیت و سختی کار خبرنگاری به عنوان شمشیر دو لبه جامعه و پل ارتباطی مسوولان و مردم، بار روانی این حرفه را بیشتر کرده است؛ تا جایی که گاه تهیه و انتشار یک خبر حجم زیادی از تهدید، استرس و اضطراب را به سوی اهالی رسانه روانه می کند.

در همین پیوند؛ ایرنا در گفت و گو با علی شاطری دکترای تخصصی روانشناسی صنعتی سازمانی و مشاور شغلی در اصفهان این موضوع را واکاوی کرده است:

ایرنا: کدام پیامدهای روانی و جسمی در حرفه خبرنگاری شایع تر است و سلامتی آن‌ها را تهدید می کند؟

خبرنگاران با انبوهی از استرس های حاد و مزمن مواجه‌اند. می توان گفت از بعد روانی، بالاترین نرخ ابتلا به PTSD (اختلال استرس پس از سانحه)، ترومای ثانویه (به‌ویژه در پردازش‌کنندگان محتوای تصویری خشن)، فرسودگی شغلی (Burnout) و ترومای اخلاقی (ناشی از اجبار به مشاهده رنج انسان‌ها بدون امکان مداخله) در این شغل دیده می‌شود.

از منظر روان‌تنی نیز فعال‌سازی مداوم سیستم اعصاب سمپاتیک و ترشح کورتیزول، خود را به شکل اختلالات گوارشی روان‌تنی (مانند IBS و رفلاکس شدید از طریق محور مغز-روده)، بیماری‌های قلبی-عروقی(فشار خون بالا و آترواسکلروز)، سندروم‌های درد مزمن (سردرد و اسپاسم‌های شدید گردن) و سرکوب ایمنی بدن نشان می‌دهد.

ایرنا: چرا این پیامدها برای خبرنگاران در مقایسه با سایر شغل ها بیشتر است؟

پاسخ این موضوع را می توان در فقدان امکان مداخله عملی و تعارض نقش یافت. یک آتش‌نشان یا پزشک هنگام مواجهه با تروما، نقش امدادرسان دارد و این اقدام عملی، حس ناکارآمدی را خنثی می‌کند؛ اما خبرنگار طبق اخلاق حرفه‌ای ملزم به مشاهده‌گری بی‌طرفانه و عدم مداخله عملی و درنتیجه سرکوب احساسات انسانی است.

علاوه بر این، بی‌ثباتی شدید شغلی، فشارهای زمانی لحظه‌ای و تنگناهای های زمانی (Deadlines)، نبود پروتکل‌های بازیابی اجباری پس از حادثه و فرهنگ سازمانی انکارِ تروما (برچسب ضعیف بودن در صورت ابراز نیاز به کمک)، خبرنگاران را نسبت به سایر مشاغل در موقعیت شکننده‌تری قرار می‌دهد.

به عنوان نمونه در مشاغل نظامی، پس از عملیات‌ سنگین، پروتکل‌های اجباری بازیابی روانی (Psychological Debriefing) اعمال می‌شود. در رسانه‌ها، نه تنها چنین پروتکل‌هایی وجود ندارد، بلکه خبرنگار یا دبیر خبر بلافاصله پس از پوشش یک حادثه هولناک، باید پوشش حادثه بعدی را آغاز کند.

ایرنا: به نظر شما زنان خبرنگار بیشتر درگیر آثار روانی و جسمی خبرنگاری می شوند یا مردان؟

واقعیت این است که زنان خبرنگار بر اساس شاخص‌های ساختاری، بار آسیب عینی سنگین‌تری را تحمل می‌کنند. آن‌ها علاوه بر تروماهای عمومی خبری، با تروماهای دیگری همچون آزارهای جنسیتی، حملات برخط سازمان‌یافته، تهدیدات امنیتی هویتی و تعارض شدیدتر کار-خانواده مواجه‌اند.

اما یک نکته روش‌شناختی آماری مهم وجود دارد که نباید از آن چشم پوشی کنیم؛ اینکه بخشی از پایین بودن آمار در مردان، ناشی از کم‌گزارش‌دهی و سرکوب هیجانی به دلیل استانداردهای مردانگی در سطح جامعه و نگاه فرهنگی جامعه شناختی به این موضوع است.

به نظر می رسد مردان خبرنگار استرس را بیشتر به صورت برون‌ریزی (رفتارهای پرخطر یا سوءمصرف مواد) نشان می‌دهند، در حالی که زنان آن را درونی کرده و به شکل اضطراب، افسردگی و نشانه‌های روان‌تنی بروز می‌دهند.

ایرنا: خبرنگاران باید چه رفتارهای خودمراقبتی را برای حفظ سلامت روان خود در پیش بگیرند؟

برای حفظ سلامت روان و پیشگیری از فرسودگی شغلی و اختلالات روان‌تنی، خبرنگاران باید مجموعه‌ای از راهبردهای خودمراقبتی را در سطوح فردی و حرفه‌ای انجام دهند. باید توجه داشت که خودمراقبتی در خبرنگاری صرفا استراحت کردن نیست، بلکه تلاش برای بهبود و حفظ منابع روانی است. علاوه بر توصیه های عمومی سلامت مثل خواب کافی یا ورزش، خبرنگاران می توانند با مرزگذاری شناختی این موضوع را مدیریت کنند.‌ نخست اجرای قانون زمان‌بندی مواجهه و قطع دسترسی خبری در ساعات غیرکاری و سپس ایجاد آیین‌نامه‌های شخصی برای پایان کار (مانند تعویض لباس، انجام یک فعالیت فیزیکی کوتاه) که به مغز این سیگنال را می‌دهد حالت «آماده‌باش اضطراری» پایان یافته و سیستم پاراسمپاتیک می‌تواند فعال شود. همچنین استفاده از تکنیک‌های فیزیولوژیک مانند تنفس دیافراگمی و تن آرامی عضلانی برای مهار هورمون استرس (کورتیزول) و در نتیجه تنظیم مجدد و برگشت به حالت آرامش سیستم عصبی بدن نیز پیشنهاد می شود.

شرکت در دورهمی های دوستانه و حمایتی و گفت‌وگوی غیررسمی با همکارانی که درک مشترکی از فضای رسانه دارند نیز توصیه می شود؛ چرا که روانشناسان یا مشاوران بیرون از سازمان همیشه درک دقیقی از جو خاص رسانه ندارند و در گروه‌های امن درون‌سازمانی، خبرنگاران می‌توانند تجربیات تروماتیک خود را بدون ترس از قضاوت بازگو کنند.

تمرین نه گفتن سازمانی نیز برای مواقعی که بار ترومای یک پرونده یا پوشش خبری آن به آستانه تحمل و فروپاشی روانی خبرنگار نزدیک است؛ راهبرد مهمی است که باید فرهنگ‌سازی و نهادینه شود.

ایرنا: مطالعات و پژوهش ها در این زمینه چه می گوید؟

طی ۲ دهه اخیر و به‌ویژه پس از بحران‌های بزرگ جهانی (از جمله جنگ‌های منطقه‌ای و پاندمی‌ها)، پژوهش‌های تجربی و طولی مفصلی در حوزه روان‌شناسی سلامت شغلی روی خبرنگاران با هدف بررسی شیوع آسیب های روانی مثل فرسودگی و افسردگی در خبرنگاران انجام شده است. به عنوان نمونه، نرخ ابتلا به اختلال استرس پس از سانحه در جمعیت عمومی حدود چهار درصد است در حالی که پژوهش فاینشتاین و همکارانش در سال ۲۰۲۲ نشان داد که این آمار میان خبرنگاران جنگی و حوادث بین ۱۴ تا ۲۸ درصد متغیر است؛ آماری که بسیار نزدیک به آمار سربازان و نیروهای امدادی است. همچنین در پژوهشی که توسط آنوکی و همکارانش در سال ۲۰۲۳ صورت گرفت، مشخص شد به دلیل نابرابری تقاضاهای کاری و منابع شغلی در خبرنگاران، رابطه مستقیمی بین فشارخون بالا و سندروم روده تحریک پذیر در خبرنگاران حدود ۳۵ درصد بیشتر از سایر کارمندان اداری وجود دارد.

در نهایت تحقیقات روانشناسان صنعتی سازمانی نشان می دهند که توصیه های انفرادی مثل «آرام باش» تقریبا هیچ تاثیری ندارند بلکه مداخلات ساختاری سازمانی مثل برنامه های مشاوره محرمانه با کاهش فرسودگی شغلی، چرخش اجباری شغل با کاهش ۳۵ درصدی نشانه های استرس پس از سانحه و پروتکل های بازیابی و حمایت های اجتماعی با ارتقای ۵۰ درصدی تاب آوری روانی می توانند به خوبی اثربخش باشند.

ایرنا: نقش روانشناسان صنعتی و سازمانی در این زمینه چیست؟

روانشناسان صنعتی سازمانی در واقع معماران و برنامه ریزان امنیت روانی و سیستم های انسانی در سازمان ها هستند. نقش آن ها در محیط‌های پراسترسی مانند تحریریه‌های خبری یا سازمان‌های مواجهه با بحران، درمان فردی از طریق مراجعه به کلینیک نیست؛ بلکه بررسی و مهندسی نحوه انجام کار و محیط کار به گونه ای است که تا حد امکان فرد اصلاً کارش به کلینیک و فروپاشی روانی نکشد.

در این خصوص می توان نقش روانشناس صنعتی سازمانی را در ارزیابی و آسیب شناسی خطرهای روانی اجتماعی و بررسی فشارهای پنهان سازمان، بازطراحی ساختار شغل براساس مدل های علمی به منظور بهبود منابع شغلی، ایجاد فرهنگ سازمانی مناسب با هدف ایمنی روانی و توانمندسازی مدیران و رهبران و در نهایت طراحی برنامه های کمک به کارکنان و خبرنگاران در جهت دسترسی آنان به متخصصین تروما و بازیابی روانی آن ها دانست.

ایرنا: جای چه رویکردهایی در سیاست های کلان برای مدیریت مخاطرات روانی و جسمی مشاغل سخت خالی است؟

به نظر می رسد الزام ملی استاندارهای مدیریت سلامت روان شغلی برای گواهی کار نشریه ها و تحریریه ها می تواند گامی بلند در جهت رعایت الگوهای سلامت روان شغلی در مشاغل سخت باشد.

همچنین پوشش بیمه ای برای استفاده از خدمات روان درمانی و تخصیص حق سختی کار روانی و بازنشستگی پیش از موعد براساس مواجهه با تروماهای مزمن می تواند تاثیر بسزایی در بهبود وضعیت افراد شاغل در این مشاغل سخت داشته باشد.

ایرنا: پیامدهای پنهان شغل خبرنگاری (مواجهه دائم یک عضو خانواده با استرس و حرفه‌پردردسر) برای دیگر اعضای خانواده در جایگاه فرزند، همسر و پدر و مادر چیست؟ این موضوع را چگونه باید مدیریت کرد؟

بر اساس مدل سرریز-سرایت (Spillover-Crossover)، استرس خبرنگار درون او نمی‌ماند و به سیستم خانواده سرایت می‌کند؛ همسر می تواند دچار ترومای ثانویه، فرسودگی زناشویی و اضافه بار نقش تک‌والدی ‌شود. فرزندان به دلیل پیش‌بینی‌ناپذیری حضور والد، در معرض دلبستگی ناایمن و والدگری معکوس (یعنی مراقبت افراطی از والد استرس‌زده) و اضطراب تعمیم‌یافته قرار می‌گیرند. والدین شخص می توانند دچار استرس مزمن حفاظتی و بیماری‌های روان‌تنی سالمندی ‌شوند.

برای مدیریت این موارد بهتر است خبرنگاران سعی کنند بین زندگی شخصی و زندگی کاری خود مرزهای مشخصی ایجاد کنند. بهتر است خبرنگار بلافاصله پس از ورود به خانه وارد تعاملات سنگین نشود و فرصتی برای خروج از حالت «جنگ یا گریز» داشته باشد.

باید تلاش شود بهداشت اطلاعاتی در خانه رعایت شود و در حضور کودکان از پخش مداوم اخبار خشونت آمیز و صحبت درباره حوادث خودداری گردد. همچنین در روزهای تعطیل، خبرنگار سعی کند بخشی از مسوولیت های فرزندپروری و زناشویی خود را جبران کند تا خانواده بتواند به سلامت و رشد خود ادامه دهد.

ایرنا: سازمان های متولی چگونه باید در مسیر کاهش بار روانی خبرنگاران برنامه ریزی کنند؟

سازمان‌های متولی بهتر است الگوی سه‌سطحی پیشگیری و درمان را برای کاهش بار روانی خبرنگاران برنامه ریزی و اجرا کنند.

سطح نخست؛ پیشگیری اولیه و بازطراحی شغل که با هدف حذف یا کاهش استرس های ساختاری این حرفه تا حد امکان در منبع تولید آن‌هاست؛ مانند چرخش اجباری شغلی به این معنا که خبرنگاران پوشش‌دهنده اخبار جنگ، حوادث، جنایی یا بررسی‌کنندگان محتوای بصری خشن باید طبق جدول زمانی مشخص، به بخش‌های کم‌استرس‌تر (مانند اخبار فرهنگی یا تحلیل) منتقل شوند.

همچنین ایجاد پروتکل های مرخصی می تواند کمک کننده باشد. در این روش پس از ماموریت‌های تروماتیک، مرخصی اجباری و باحقوق جهت بازیابی شناختی به خبرنگاران اعطا می شود. سازمان ها و نهادهای متولی باید با عقد قراردادهای استاندارد و ارائه چتر حمایتی حقوقی در برابر تهدیدها و شکایت‌ها، تلاش کنند تا اضطراب شغلی خبرنگاران را کاهش دهند.

سطح دوم متمرکز بر پیشگیری ثانویه و مدیریت مواجهه است که با هدف توانمندسازی خبرنگاران برای رویارویی با استرس انجام می شود؛ مانند آموزش کمک های اولیه روانی و برگزاری جلسات تخلیه هیجانی کوتاه مدت که بسیار راهگشا خواهد بود.

در سطح سوم درمان، بازتوانی و بازگشت به کار با هدف درمان خبرنگاران آسیب‌دیده و جلوگیری از مزمن شدن اختلالات آن ها انجام می شود. در این زمینه ایجاد کانال های ارتباطی محرمانه با روانشناسان سازمانی و متخصصان تروما، پوشش بیمه ای روان درمانی و ایجاد پروتکل های بازگشت تدریجی به کار پیشنهاد می شود.

به گزارش ایرنا، در گاهشمار کشور ۱۷ مرداد مقارن با شهادت محمود صارمی در جریان حمله به کنسولگری ایران در مزارشریف افغانستان در سال ۱۳۷۷ به عنوان «روز خبرنگار» نام‌گذاری شده است.

خبرنگاران و اهالی رسانه در کنار سال ها فعالیت حرفه ای خود طی یک سال اخیر به عنوان یکی از کنشگران راهبردی جنگ تحمیلی ۱۲ روزه، رخدادهای دی ماه و جنگ تحمیلی سوم با تکیه بر آرایش رسانه ای و پایبندی به اصول خبر و اطلاع رسانی نقش بسزایی در مدیریت جنگ نرم ایفا کردند.

برچسب ها : خبرنگاری خبرنگار مطبوعات